Archikatedra św. Jana Chrzciciela

Sanktuarium Matki Bożej Sobieskiej

Matka Boża Sobieska
koronowana
31 maja 1997 roku

Archidiecezja Wrocławska

Obraz MB

Budowa katedry pw. św. Jana Chrzciciela na Ostrowie Tumskim związana była z utworzeniem w 1000 roku biskupstwa wrocławskiego. O powołanie tegoż, wraz z biskupstwami krakowskim i kołobrzeskim, zabiegał Bolesław Chrobry już wcześniej, a starania te zostały uwieńczone powodzeniem na zjeździe gnieźnieńskim. Pierwszy murowany kościół w miejscu obecnej katedry powstał jeszcze w połowie X wieku. Była to kamienna budowla jednonawowa z transeptem i absydą. Po roku 1000, w związku z założeniem biskupstwa została zastąpiona większą – przedromańską, w formie trójnawowej bazyliki filarowej z kryptą i wieżami w części wschodniej. Ta pierwsza katedra uległa zniszczeniu w czasie reakcji pogańskiej i najazdu czeskiego w latach 30. XI wieku.
W miejscu zniszczonej katedry zbudowano w czasach Kazimierza Odnowiciela nową, zmieniając nieco kierunek osi podłużnej. Nowa kamienna świątynia była trójnawowa, z krótkim transeptem. Budowę okazalszej, romańskiej katedry dla biskupstwa wrocławskiego podjął na wrocławskim Ostrowie Tumskim w 1158 roku biskup Walter z Malonne, z wykorzystaniem znacznej części murów poprzedniego kościoła. Dwuwieżową, trójnawową bazylikę z transeptem ukończono w 1180 roku, a poświęcił ją biskup Żyrosław II. Długość katedry wynosiła wówczas 48,5 m, zaś szerokość 24,5 m. Z budowli z tego okresu w Muzeum Archidiecezjalnym przechowywane są liczne fragmenty, a pod posadzką prezbiterium zachowały się pozostałości krypty.
W następnych dziesięcioleciach nastąpiła realizowana w kilku etapach gotycka przebudowa. W latach 1244–72 biskup Tomasz I rozbudował katedrę od wschodu o prosto zamknięty ceglany chór z obejściem w stylu gotyku katedralnego. Nad narożami obejścia ulokowano dwie niewielkie wieże, które pozostały nieukończone do dziś. Elewacja wschodnia otrzymała wielkie okno przeźroczowe. Prezbiterium nakryto sklepieniami sześciodzielnymi. W XIV wieku, po wyburzeniu naw romańskich, za sprawą biskupa Nankiera zbudowano nawę główną i od południowego wschodu zakrystię w stylu gotyku redukcyjnego. Nowe nawy zaczęto budować od zachodu, otaczając murami stare nawy romańskie, popełniono jednak błąd i oś nawy głównej przesunięta jest od osi prezbiterium o kilkanaście centymetrów, co jest widoczne do dziś w postaci uskoku w południowej zewnętrznej ścianie katedry.
Kolejnym etapem była ulokowana za obejściem kaplica mariacka, zwana też małym chórem, dzieło mistrza Pieszki z lat 1354–68. Z kolei kaplice boczne i górne kondygnacje wieży północno-zachodniej wraz z hełmem powstały w XV wieku.
Wieżę południowo-zachodnią zbudowano tylko do wysokości czterech kondygnacji. Ciekawostkę stanowi szersze przęsło nawy głównej katedry, powstałe w miejscu dawnego romańskiego transeptu. W 1517 roku biskup Jan Turzo ufundował nowy portal zakrystii, uważany za pierwsze dzieło renesansu na Śląsku.19 czerwca 1540 roku pożar strawił dach, dzwony i hełm wieży północnej. Odbudowano go 16 lat później, ale już w stylu renesansowym; identyczny hełm uzyskała podwyższona w latach 1568–80, lecz zbudowana w uproszczonych formach wieża południowa. Poważną zmianą w architekturze katedry była likwidacja uszkodzonej w pożarze ozdobnej balustrady osłaniającej rynnę dachową i podwyższenie o ok. metr murów prezbiterium, przez co zrównały się wysokością z nawą. We wnętrzu chóru wykonano w tynku nową renesansową dekorację.
W 1633 roku, podczas walk wojsk cesarskich ze Szwedami i wojskami sasko–brandenburskimi spłonęła wieża południowa, południowa część katedry i dach zakrystii. Zniszczenia jednak odbudowano, w 1672 roku dobudowano barokową kaplicę Najświętszego Sakramentu, a w latach 1680–1700 kaplicę św. Elżbiety, którą ufundował ordynariusz wrocławski, kardynał Fryderyk Hessen. W następnym okresie, w latach 1716–1724 biskup Franciszek Ludwik Neuburg ufundował kaplicę elektorską Bożego Ciała (według projektu Fischera von Erlach), a w 1749 roku dziekan kapituły Krzysztof Runnerch – kaplicę zmarłych. Kolejny pożar 9 czerwca 1759 roku zniszczył hełmy wież wraz z dzwonami, dach nad nawami, zakrystię, mały chór i organy. Świątynię stopniowo odbudowywano ze zniszczeń przez następne 150 lat, wieże otrzymały proste daszki namiotowe, zaś zawalony szczyt zachodni zastąpiono skromniejszym o formach klasycystycznych.
W XIX wieku Karl Lüdecke dokonał przebudowy wnętrza katedry i elewacji zachodniej z przedsionkiem w stylu neogotyckim. Dalsze prace prowadzone były na początku XX wieku pod kierownictwem Hugona Hartunga; m.in. uzupełniono zniszczoną w pożarze z 1759 roku kamieniarkę wieży północno-zachodniej, a skromniejszą do tej pory wieżę południowo-zachodnią ozdobiono w podobny sposób. W latach 1912 i 1926 wzniesiono nowe hełmy, z czego południowy, projektu Josepha Ebersa, otrzymał formy silnie uproszczone.
Biskupstwo wrocławskie w 1930 roku zostało podniesione do rangi arcybiskupstwa i metropolii, a katedra stała się archikatedrą. Ponowna renowacja w latach 30. doprowadziła do skucia polichromii i likwidacji neogotyckiego gzymsu w chórze. Piętnaście lat później, podczas oblężenia przez Armię Czerwoną twierdzy Wrocław, katedra uległa zniszczeniu w 70 proc. Zrujnowane zostały hełmy, dachy, sklepienia głównej nawy, spłonęły organy i malowidła, natomiast ołtarz został wywieziony (obecnie znajduje się w Muzeum Narodowym w Warszawie). Wstępna odbudowa trwała do 1951 roku, kiedy to 29 lipca prymas Polski kardynał Stefan Wyszyński dokonał ponownego poświęcenia archikatedry. W następnych latach trwał proces odbudowywania świątyni i uzupełniania jej wyposażenia. Od 1968 roku prowadzono drugi etap: konserwację architektury zewnętrznej, rekonstrukcję pokrycia dachów i kaplic, dokończenie konserwacji wnętrza. Przebudowano też szczyt zachodni, opierając się na poczynionych w toku prac konserwatorskich odkryciach, jak również odsłonięto zamurowane wschodnie okno dachowe.
Przez wszystkie te lata obie wieże katedry straszyły płaskimi, pozbawionymi hełmów dachami, częściowo porośniętymi darnią. Dopiero w 1985 roku kardynał Henryk Gulbinowicz zaakceptował projekt nowych hełmów według propozycji architekta prof. Edmunda Małachowicza. Projekt ten trzy lata później uzyskał formalną akceptację służb miejskich i dopiero wówczas proboszcz katedry, ksiądz infułat Adam Drwięga mógł zlecić ich wykonanie. 14 sierpnia 1991 roku ustawiono oba siedemnastotonowe hełmy na wieżach katedry. Każdy z nich ma 37 m i od tej pory obie wieże mierzą po około 97 m wysokości. W wieży północno-zachodniej wbudowano windę umożliwiającą wjazd na galeryjkę widokową wokół hełmu. Podczas pielgrzymki papieża Jana Pawła II do Polski 31 maja 1997 roku odbyła się we wrocławskiej archikatedrze uroczystość koronacji obrazu Matki Boskiej Sobieskiej, przywiezionego tu w latach 50.